madamong langit

Puro pawis ang likod ni Jolo, butil-butil na tumutulo sa kanyang leeg at nuo. Ikinulong na naman niya ang kanyang sarili sa maliit na kwadradong kwarto na napupuno ng manipis na usok. Mag-aalas tres na ng umaga ngunit buhay na buhay pa rin ang labing walong taong gulang na binata. Bumubuo ng munting langit kasama ng damong tinitira.

“Jolo! Jolo!” parang sirang plakang gumising kay Jolo ang boses ng pinsang kasama sa bahay. Si Marisse na matanda lamang ng dalawang taon kay Jolo ang tumatayong gabay sa binatang ulila na sa ina ay inabandona pa ng ama. Si Jolo naman ay graduating na sa kursong Food Technology. Hindi kalayuan mula sa bahay ang eskwelahan, isang sakay lamang kaya mas pinipili niyang nasa bahay lang kapag walang klase. Simula ng magkaisip si Jolo ay hindi na niya ugali ang makitungo sa kung sinu-sino lalo na ng mawala ang ina. Tanging si Marisse lang at piling mga tao ang madalas na kausap sa ngayon. Tanghali na ngunit nasa kasarapan pa rin ng tulog si Jolo. Binabawi ang naubos na lakas sa nakaraang gabi.

“Jolo anu ba?! Wala ka bang pasok?” tinaasan na ni Marisse ang boses, umaasang bumangon na ang alaga. Kasunod ng tawag niya ay ang malakas na pagkalabog niya sa pinto ni Jolo.

“Ere na… teka…” tamad na sagot naman ni Jolo. Unti unting ibinangon ang sarili at humarap sa salamin. Mamula-mulang mata, humpak na mukha at malaking eye bags ang larawang nakita niya sa salamin. Umaalingasaw pa rin sa kwarto ang amoy ng ginawang pagsusunog ng baga at damo. Konting kusot pa ng mata ay lumabas na rin siya ng lungga.

“Anong ulam ate Marisse?” tanong ni Jolo na paderetso sa mesa.

“May cornbeef pa dyan… ewan ko lang kung mainit pa. Kanina ko pa kasi niluto iyan. Anong oras ka na naman ba natulog? Naku Jolo ah… palagi ka na lang ganyan. ‘Ala ka bang pasok?” derederetso sa pagsasalita si Marisse nang hindi namamalayang hindi na nakikinig ang kausap.

“Hoy! ‘Ala ka bang pasok?”

“Ha? Ala…” may ilang butil pa ng kanin ang tumalsik mula sa bibig ni Jolo nang sagutin ang huling tanong ng pinsan. Sarap na sarap sa kinakain.

Nakatira lamang ang mag-pinsan sa isang inuupahang apartment na bungalow type kung saan may dalawang maliit na kwarto. Kwadrado lamang at wala masyadong pasikut-sikot. Pagpasok pa lang ng pinto ay ang sala na katapat naman ang kanilang maliit na kusina na pinagigitnaan lamang ng kahoy na cabinet. Sa likod ng cabinet ay ang bilog nilang mesa na laging nasa gitna ang kalderong para sa kanila. Sa tapat ng mesa ay ang pinto ng magkaharap na kwarto ni Jolo, sa kanan malapit sa sala, at Marisse, sa kaliwa. Sa pagitan ng dalawang pinto ay ang c.r. na sakto lang ang laki para sa isang taong maliligo o magbabawas ng timbang. Tanaw mula sa bintana sa lababo ang maliit nilang bakuran kung saan naglalaba at nagsasampay ng mga damit si Marisse.

Pagpatak ng alas dos ay nag-umpisa ng mag-ayos ng sarili si Marisse para sa pang-hapong duty sa kalapit na Drug Store. Tuwalya lang ang nakabalot sa kanyang katawan nang lumabas siya sa banyo patungo sa kwarto. Hindi sinasadyang natuon ang paningin ni Jolo sa mga hita ng dalaga mula sa mesa. Babad ang kanyang mga mata rito hanggang sa tuluyang makapasok si Marisse sa kwarto.

Alam ni Jolo na bahagya siyang nainitan sa nakita pero mas piniling ialis na lang ang di magandang nais.

“Jolo aalis na ako… may tocino pa diyan sa ref, pirituhin mo na lang. May kanin na dyan. Baka nga pala gabihin ako. May pupuntahan pa kasi ako pagkatapos ko magduty. ‘Wag mo na akong hintayin. Maglock ka na rin, may dala naman akong susi” Sunudsunod na bilin ni Marisse kasabay ng pagsusuot ng sapatos.

“Ate pahingi naman ako ng pangload… at tsaka pampagupit na din pala.” tugon ni Jolo. Umaasang mabigyan ng pambili ng bisyong kinaaadikan niya ng halos siyam na buwan na rin.

“Napapadalas ata yang pagloload mo ah.. pati yang pagpapagupit mo. Kakapagupit mo lang nung isang lingo di ba?”

Alangang tawa lang ang isinagot ni Jolo.

“O siya.. may two hundred sa ibabaw ng ref. Tipirin mo lang ah.” Sambit ni Marisse na noo’y hawak na ang bag at palabas na ng pinto.

Malaking ngiti naman ang gumuhit sa mukha ni Jolo na animo’y isang batang nabigyan ng pamaskong regalo na malaki pa sa kanya. Malakas na salamat ang ipinalit niya sa mapagbigay na pinsan.

“Oo nga pala… pasingawin mo nga yung kwarto mo. Iba na ang amoy e.” huling bilin ni Marisse bago tuluyang umalis.

“ah.. Oo. Ingat na lang.”

Pagkasarado ng pinto ay siya namang pasok na ni Jolo sa kanyang kwarto kung saan plano uli niyang umakyat sana sa sariling langit.

“Anak naman ng kamote… ala na?” laking pagkadismaya ng binata ng makitang puro na lang pala maliliit na paketeng walang laman ang natira sa ilalim ng kama na taguan nya ng kinahuhumalingang marijuana.

Umupo muna panandalian si Jolo sa kama at sinubukang hindi pakinggan ang tawag ng laman ngunit sa huli, nauwi rin siya sa ilalim ng tirik na araw at papunta na sa ikatlong kanto mula sa kanilang bahay. Sa kanto kung saan may iskinita para sa mga naghahanap ng panandaliang ligaya na nadadala ng damong
Dala ang dalawang daang biyaya ng pinsan at ang naipong isang daan ng nakaraang linggo, nagumpisa ng bumili si Jolo ng paboritong gulay. Hindi iniinda ang tindi ng init na bakas sa mukhang tadtad ng pawis, amoy ng basurang halos sumakop na sa makitid na daanan, sa mga batang hitik sa murahang dala ng paglalaro ng pustahan at sa mga mamang bumilog na ang mga tiyan sa katutungga ng beer at alak.

“eto lang? e teka… ang konti naman ata?!” kunot ang nuo ni Jolo nang iabot na sa kanya ang piraso ng mga paketeng may lamang kakaunting damo ni Rommel, ang supplier ng mga tulad din nyang adik.

“nalespulis yung supply ko kagabi kaya konti lang talaga meron ako ngayon. Buti na nga lang at medyo nailigtas ako ng pagtakbo e. Marami kayong pinapakain ko neto kaya talagang mahal. Law of supply and demand lang yan pare ko.”

Limang taon ng gawain ni Rommel ang ganitong negosyo. Patay malisya sa mga buhay na nasisira. Importante sa kanya ang pera na hindi niya makukuha sa trabahong mailap din sa kanya. Kapag walang trabaho, walang pera. Walang pera,walang laman ang sikmura. Ganun kasimple sa kanya ang pangangailangan kaya nauwi sa kasalukuyang negosyo. Dahilan naman para iwanan siya ng asawa at mga anak.

“tatlong daan yung bigay ko, pards…bitin to.” kaunti na lang at magdidikit na ang mga kilay ni Jolo habang tinitimbang ang kakapiranggot na bisyo.

“alam ko pero iyan lang talaga mabibigay ko.” Kinuha ni Rommel ang dalawang daan sa perang ibinigay ng customer at ibinalik ang isangdaan sa kausap.

“o eto… discount na yan tutal matagal-tagal na din kitang suki.”

Nanghihinayang man ay napalitan na rin ng konting tuwa ang nararamdaman ni Jolo dahil sa discount na hindi araw-araw nakukuha.

Lumakad na palabas ng iskinita si Jolo at umuwi para ituloy ang naudlot na solo session. Ilang hakbang pa papalapit sa bahay ay napansin na niya na may tao na naghihintay sa tapat ng bahay nila, si Alex, dalawampu’t limang taong gulang, na boyfriend at kababata ni Marisse.

“Si ate Marisse ba?” tanong ni Jolo habang patuloy sa paglalakad at paglamukos ng pakete sa bulsa. Tango naman ang isinagot ni Alex.

“e kanina pa siya umalis. May duty kasi… hindi ka ba nasabihan?” pagkasabi’y binuksan na ni Jolo ang maliit na gate na konti lang ang distansya sa mismong bahay.

“tara pasok ka muna.”

“naku hindi na. Ate mo lang naman talaga sinadya ko. May itatanong lang sana ako e…”

Kung titignan si Alex mula ulo hanggang paa ay masasabing matino siyang tao. May desentang trabaho at medyo angat sa buhay. Swerte si Marisse sa kanya at ganun din naman siya dahil sa ganda at talino ng dalaga. Sa makalawa na ang ika-5 nilang anibersaryo bilang magkasintahan, ito na rin ang hinihintay na pagkakataon ni Alex para ayain si Marisse na humarap na sa simbahan kasama siya.

“Ganun ba? Sige sabihin ko na lang kay ate…”

“Sige mauna na ako… pasensya sa abala. Tatawagan ko na lang din siguro siya.” Sagot ni Alex habang unti-unti nang lumalakad palayo, si Jolo nama’y sabik na sa pagpapalipasan ng oras.

Mula hapon hanggang sa nilamon ng dilim ang langit ay nasa kwarto lang si Jolo. Walang gutom na naramdaman dahil busog na siya sa sayang dala ng damong marya. Ala una na ng madaling araw bago siya napabagsak sa kama at natulog. Nairaos na naman ang maghapon na kargado ng marijuanang gamot. Salamat sa marya at muli siyang nakalimot. Bukas magigising ulit siya sa parehong mundo.

“tama na ‘tay!” sigaw ni Jolo nang nanlalaki ang mga mata sa amang idinadampi ng paulit-ulit ang mga kamao sa muka at katawan ng walang labang ina.

“T*ng’na ka! Bakit di mapirmi yang kalandian mo dito sa bahay ah!” paulit-ulit ding sigaw ng padre de pamilya sa asawang nagkalurayluray na sa sakit ng mga suntok na walang hinto.

“Dyusko naman. Maawa ka na! Hindi ako kaladkaring babae ano ka ba naman!!” naghalo na ang laway, luha at dugo mula sa pumutok na kilay ang muka ng ina ni Jolo. Mukha na hindi na kakikitaan ng sigla bagkus puro na pahirap.

“Sumasagot ka pa. G*go ka!” sigaw pa rin ng ama sabay bato sa asawa palayo sa kinatatayuan. Nagpunta sandali ng kusina at pagkaraa’y bumalik din agad ng may dalang kutsilyong kadalasan ay gamit ni Jolo sa paghahanda ng banana-q na inilalako ng ina kada hapon.

Nanigas ng parang bato si Jolo sa may pinto sa nakikita niya. Walang magawa kaya pinilit na lamang niya ang sarili na tumakbo palabas para humingi ng tulong. Nanginginig man ang buong katawan ay buong lakas siyang sumigaw para humingi ng saklolo sa mga kapitbahay. Dinadaig ang hiyaw, iyak, malalakas na murahan galing sa loob ng bahay.

“Tata Ando! Tata Ando! Si inay! Tulungan nyo po kami!” hindi na napigil ni Jolo ang tuluy-tuloy na pagbuhos ng luha nya. Senyales man iyon ng kahinaan, wala na syang pwedeng gawin kundi ang umiyak.

Malakas na kabog ng dibdib na lang ang naririnig ni Jolo habang tumatakbo na pabalik ng bahay kasama ang mga taong handang tumulong at ang mga tsismoso, bata man o matanda, babae at lalake. Tanging ang kaligtasan na lang ng ina ang nasa isip niya. Hindi na rin niya nabibigyan pa ng atensyon ang walang tigil na tanong ng mga kasama na akala mo’y mga reporter sa telebisyon.

“Inay!” buong lakas na sigaw ni Jolo para maipaalam sa ina na may tulong na siyang kasama para mailigtas sa halimaw na asawa. Saktong pagtungtong niya sa harap ng pinto ay ang huling indayog ng saksak ng ama sa dibdib ng kanyang ina.

Nawala sa pandinig niya ang malakas na sigaw ng mga tsismoso’t tsismosa sa eksenang nakita. Sa harap niya ay ang amang nagpupunas ng mukhang may talsik ng dugo ng asawa gamit ang itim na sandong suot. Sa ibaba naman ng lalakeng nakapatay ay ang asawa niyang nakahandusay at naliligo sa sariling dugo. Wala ng buhay at tadtad ng saksak ang katawang lamog sa bugbog.

Walang kibong nakatayo lamang si Jolo, umiikot ang paningin na parang gusto ng himatayin. Hindi pa rin makapaniwala sa pamilyang dinatnan. Ang ama naman ay tila nahimasmasan na ng galit at pagkalasing. Dali-dali siyang tumakbo palabas, walang pakialam sa mga taong nakasaksi maging sa anak na inalisan ng ina.

Sa mga oras na yun… isa lang ang magagawa ni Jolo, ang iyakan ang bangkay ng ina…

“inaaay!!!”

Nagdilim na ang paligid at isa-isang lumabo at naglaho ang lahat.

“Jolo! Jolo!” malakas na pagtawag ni Marisse kay Jolo para panggising.

Umaga na naman, araw ng Sabado. Dinalaw na naman si Jolo ng panaginip na minsang nangyari sa kanya at hanggang ngayon ay ayaw pa rin siyang tigilan. Ayaw na muna niya sanang bumangon pero alam niyang hindi na rin nya kaya pang matulog sa takot na baka balikan siya ng bangungot. Pinagiisipan na rin niya kung ikukwento pa niya sa pinsan ang napanaginipan. Hindi lingid kay Marisse ang pinagdaanan ng pinsan pero ayaw na rin naman ni Jolo mag-alala pa ito. Isasawalang bahala na lang niya tutal walong taon na rin naman ang nakalipas nang nangyari iyon.

“nagpunta nga pala kahapon si kuya Alex dito ate. Nagkausap na ba kayo?” pinilit kalimutan ni Jolo ang bumabagabag sa sarili kaya nakipagusap na lang sa pinsan habang kumakain ng tanghalian. Matagal-tagal na rin nang huli silang mag-usap dahil sa abala si Marisse sa gawaing bahay at trabaho. Si Jolo naman ay paunti-unting binabago ng bisyo.

“Ah oo... alam mo ba?! Niyaya na nya ako!” abot sa magkabilang tenga ang ngiti ni Marisse sa balitang kanina pa niya gustong ikwento kay Jolo.

“na alin?”

“ka-saaal!”

“talaga? Ayos talaga yung si kuya Alex o.. hindi man lang ako binalitaan muna…” sagot ni Jolo na nahawa na sa ngiti ng pinsang walang mapaglagyan ng saya.

“kinilig nga ako ng husto kagabi e.. hahaha.”

“ikaw talaga. Hahaha… kelan ang kasal?”

“baka sa isang taon na. medyo mabilis nga e. pano pinaghandaan na pala talaga ng husto ng mokong ang lahat.” Nakangiti pa ring sabi ni Marisse habang nakatapat sa bibig ang kutsarang puno ng kanin at ulam na isusubo.

Masaya si Jolo para sa pinsan pero andun din yung lungkot na kailangan na niyang humiwalay sa pinsan para sa lubos nitong ikaliligaya. Takot man siyang mag-isa ulit, wala siyang pagpipilian. Panahon na para ituon naman ni Marisse ang oras niya para sa sarili. Masaya siya dahil nakakita ang pinsan nya ng taong mag-aalaga talaga sa kanya hanggang sa pagtanda. Iniisip na lang niya na pwede pa naman siyang dumalaw paminsan minsan.

Natapos ang kanilang tanghalian na parehong nakangiti at maraming napagkwentuhan. Mula sa pagppropose ni Alex kay Marisse hanggang sa pagsasabi ni Marisse ng “oo”. Ipinagyabang din niya ang suot na singsing, tanda na hindi na nalalayo ang panahon na magkakaasawa na siya. Hindi nila namalayan ang oras na umusad na pala ng alas dos. Oras na para maghanda uli si Marisse para sa duty.

Bago umalis, parehong mga bilin ulit ang iniwan ni Marisse kay Jolo. Pagkaraang lumabas ni Marisse ng bahay ay nagkulong ulit si Jolo sa kanyang lungga. Gaya kahapon, parehong pinagpalipasan ng oras ang pagtira ng damo na iniisip niyang solusyon para layuan ang alaalang hindi nya matakbuhan. Naubos niya ang natitira pang pakete ng damo para makarating sa munti niyang langit. Problema na naman niya ang pambili ng pangangailangang ilegal. Lagpas alas dies ng gabi ay narinig ni Jolo na dumating na si Marisse galing trabaho. Hindi na niya ito nilabas dahil ayaw naman niyang maamoy pa siya ng pinsan at alam na rin naman niyang pagod ito sa nagdaang duty. Maya-maya lang ay narinig niya ang tunog ng pagsara ng pinto ng kwarto ni Marisse.

Malalim na ang gabi, hindi pa rin tulog si Jolo, epekto ng damong maryang nabatak. Inaalala rin ang pagkukuhanan ng perang pambili ng bisyo para sa susunod niyang session nang sumagi sa kanya na pasukin ang kwarto ng pinsan para sa kung ano mang mahalagang bagay na pwedeng maibenta.

Dahan-dahan siyang lumabas ng kwarto papuntang kwarto ni Marisse, hilo na siya at dumodoble ang paningin pero pinilit nyang kumilos ng tahimik alang-alang sa halamang sinasamba. Hindi nagkakandado ng pinto si Marisse dahil sa kumpyansang wala namang masamang pwedeng mangyari sa kanya. Binuksan ni Jolo ang pinto ng pinsan ng buong ingat at tumambad sa kanya ang pinsang natutulog na ng mahimbing, nakasuot ng terno short and spaghetti top na pantulog. Bumalik sa kanya ang pakiramdam na naramdaman niya nang minsan niyang makita ang pinsang tuwalya lang ang suot.

Nag-aagaw ang katinuan at kahibangang dala ng marijuana sa isip ni Jolo. Tawag ng laman laban sa respeto sa pinsang umampon sa kanya pagkaraan ng trahedyang napagdaanan. Nabura na sa isipan ni Jolo ang pinakay nya sa kwartong iyon. Nakababad muli ang kanyang mga mata sa mga hita ng dalagang walang kamalayan. Nilapitan ni Jolo ang kama ng pinsan ng dahan-dahan. Nag-squat sa tapat ni Marisse at unti-unti niyang inilapit ang kanyang mukha sa kaharap. Iniisip ang pagdating ng panahon na malalayo na siya kay Marisse at muling mararanasang mag-isa. Matagal siya sa ganung posisyon nang biglang naalimpungatan ang pinsang natutulog.

“Jolo?!” laking gulat ni Marisse.

Sa gulat na rin ni Jolo ang nasabi na lamang niya ay “huwag mo akong iwan.”

Pagkaraa’y pwersahan niyang hinalikan ang pinsang nagpupumiglas. Hinubad ang damit ng dalagang malapit ng ikasal gayundin ang sariling damit. Marami-raming suntok sa sikmura ang nagawa ni Jolo kay Marisse bago tuluyang nagawa ang gusto para mapagbigyan ang tawag ng laman na matagal na niyang pinagwawalang bahala.. Para bang nilamon siya ng espiritu ng marijuanang mahabang panahon na rin niyang kaulayaw.

Hirap na sa paghinga si Marisse dahil sa sakit ng katawan at sama ng loob sa pinsan pagkatapos siyang pagsamantalahan. Hindi pa rin matanggap ang nangyari na kahit sa panaginip ay hindi niya naisip. Luha lang ang kaya niyang ipakita kay Jolo na noo’y nakaupo sa gilid ng kama, nakayuko at nahimasmasan na.

“Jolo…. Bakit?” Mahinang tanong ni Marisse. Bakas sa boses niya ang tindi ng lungkot at sama ng loob.

“Ayoko kasing umalis ka… ayoko lang namang mag-isa ulit e…” hindi man kita ni Marisse ang mukha ni Jolo ay alam niyang umiiyak ito na halata sa tono ng pananalita.

Patakbong lumabas si Jolo sa kwarto ng pinsan hawak ang t-shirt na kanina lang ay suot. Alam niyang wala pa ring humpay sa pag-iyak si Marisse. Alam din niyang nandidiri sa kanya ang pinsan niyang tumayo bilang nanay at tatay niya. Maging siya hindi makapaniwala sa nagawa. Hindi na niya alam ang gagawin.

Sa kwarto niya naisip lahat ng mga kamalian niya. Dahil sa nakaraang hindi natanggap, nalulon siya sa drogang umalipin sa kanya ng hindi niya namamalayan. Sinayang ang mga pagkakataon kung kailan pwede pa niyang hilahin pataas ang buhay na hinila pababa ng sariling amang alipin naman ng alak at puting bato. Makaraan ang walong taon ay wala siyang naabot kundi ang langit niya ng usok at pagkalimot. At ngayon naman… daig pa niya ang magnanakaw na kumuha ng hindi kanya. Alam niyang nasira na niya ang pagkababae ng pinsan gayundin ang tiwalang buong pusong ibinigay sa kanya. Alam din niya na habangbuhay ng makakaapekto ang ginawa niya sa nalalapit na kasal ng pinsan niya kay Alex. Sinira niya pati ang kaisa-isang bagay na magpapasaya sa pinsan niya.

Naubusan na siya ng pag-asa at napalitan ng galit at pagkamuhi sa kanyang sarili at mga nagawa. Ramdam niya na wala siyang pinagkaiba sa kanyang ama, isa na siyang walang kwentang tao na walang inisip kung hindi ang sarili. Nakapanakit ng mahal sa buhay para sa sariling kaligayahan. Wala na siyang ibang maisip kundi ang kumuha ng panulat at papel para sabihin ang nararamdaman.

Alas nuebe na ng umaga nang bumangon si Marisse sa pagkakahiga. Mabigat pa rin ang katawan at kalooban. Pinilit niyang ibinangon ang sarili at nag-ayos. Lumabas na siya ng kwarto para makausap si Jolo. Malaki man ang galit niya sa pinsan, kailangan nilang mag-usap para sa mga pagbabagong mangyayari. Kailangan kong makalayo dito. Iyon lang ang naiisip niyang solusyon.

“Jolo… buksan mo to.” Tawag ni Marisse mula sa labas ng kwarto ni Jolo.

Pinihit niya ang door knob ng pinto sa pagbabakasakaling bukas ito. Bukas. Pagpasok sa loob ng kwartong amoy matapang at sinigaang damo, nakita niya ang taong malapit sa puso niya na nakasabit sa kisame at may kumot na nakapaikot sa leeg. Nakapikit ang mga mata at hindi na humihinga.

“Dyusko po! Jolo!” mabilis na bumagsak ang mga luha ni Marisse. Kirot sa dibdib ang tanging nararamdaman habang binababa ang pinsan mula sa pagkakabigte nang may malaglag na nakaluping papel mula sa pagkakaipit nito sa kili-kili ni Jolo.

Nanginginig na ibinaba ni Marisse si Jolo para tignan ang laman ng papel na nahulog. Sa loob ng papel nakasulat;

Hindi ko sinasadya. Patawarin mo sana ako. Wala na akong matakbuhan kaya tingin ko kailangan ko na siguro magpaalam para hindi na kita masaktan pa. salamat sa lahat. Malaki ang utang na loob ko sa iyo. Alam ko na malaki ang galit mo ngayon sa’kin at baka pinandidirihan pa. Bagay lang sa’kin mangyari to dahil sa nagawa ko sayo… Ate Marisse… ayoko lang kasi mag-isa ulit. Alagaan mo ang sarili mo.

Jolo

“Jolo… bakit ? bakit mo nagawa to?”

Gulung-gulo pa rin si Marisse. Hindi alam ang gagawin. Pinagiisipan kung kailangan bang may makaalam ng totoong nangyari sa kanila ng pinsan o hahayaan na lang at kikimkimin? Maaawa pa ba siya o patuloy na magagalit sa pinsang tinapos ang sariling buhay?

Nakakabinging katahimikan ang bumalot sa buong bahay. Nagkalat ang mga piraso ng alaala ni Jolo, piraso ng mga pangarap ni Marisse, piraso ng mga paketeng sumira sa buhay ng batang inalipin ng nakaraan at marijuana.